25 lutego 2020

Bez czarny

 Bez czarny (Sambucus nigra)

 

Niewielkie drzewo bądź też duży krzew z rodziny piżmaczkowatych (Adoxacea), (dawniej zaliczany do rodziny bzowatych Sambucaceae lub przewiertniowatych Caprifoliaceae), osiągający wysokość nawet do 10 metrów. Występuje licznie na terenie całej Polski, również w niższych partiach gór. Bez czarny od czasów starożytnych był uważany za drzewo magiczne, które budziło lęk i szacunek. Matki zanosiły pod koronę drzewa nieuleczalnie chore dzieci, prosząc demony o ich uzdrowienie. Na polskich wsiach jeszcze przed wojną mieszkańcy oddawali cześć drzewu czarnego bzu, ściągając nakrycie głowy, gdy przechodzili w jego pobliżu[1].

Czarny bez dostarcza kilku surowców leczniczych: kwiatu (Flos Sambuci), owocu (Fructus Sambuci), korzenia (Radix Sambuci) oraz kory z korzenia (Cortex Sambuci), a także liści (Folium Sambuci), z czego najbardziej wykorzystywane są pierwsze dwa. Drobne, kremowe kwiaty o charakterystycznym, słodkim zapachu, zebrane w duże baldachy, pojawiają się w czerwcu. Są bogate m.in. we flawonoidy (rutyna, kwercetyna), kwasy wielofenolowe (np. kawowy) i organiczne (m.in. walerianowy) czy garbniki. Wykazują one działanie napotne, obecność flawonoidów powoduje nieznaczne działanie moczopędne, a rutyna uszczelnia naczynia włosowate i zwiększa ich elastyczność[2]. Napar z kwiatów czarnego bzu jest polecany na obniżenie gorączki, zwłaszcza u dzieci[3]. Poprzęcki zaleca stosowanie naparu „we wszystkich formach przeziębienia, kaszlu, katarze, zaflegmieniu płuc” i stwierdza, „że działanie kwiatu jest silniejsze od bardziej popularnego kwiatu lipy, przy czym jest to środek absolutnie bezpieczny nawet dla niemowląt – oczywiście przy odpowiednim zmniejszeniu dawki.”[4].

Owoc czarnego bzu jest bogaty w antocyjany, kwasy organiczne, garbniki, witaminy i minerały, m.in. jod[5]. Delfinidyna, należąca do antocyjanów substancja zawarta w owocach czarnego bzu, zapobiega przyczepianiu się wirusów do receptorów komórek błon śluzowych i hamuje ich namnażanie się, co czyni je doskonałym środkiem zapobiegawczym[9]. Analogicznie do kwiatów działają napotnie i moczopędnie, ponadto usuwają z organizmu toksyny i szkodliwe produkty przemiany materii. W większych dawkach wykazują działanie rozwalniające. Ożarowski przytacza badania udowadniające przeciwbólowe właściwości naparu z owoców czarnego bzu, mające działać ok. 160 razy słabiej od morfiny[6]. Powidła z owoców zalecane są na przewlekłe zaparcia i wymieniane jako środek na wrzody żołądka i dwunastnicy[7].

Liście wykazują również działanie moczopędne i napotne, ponadto żółciopędne i rozwalniające, a także zwiększają odporność na choroby zakaźne. Odwar z kory ponadto zaleca się w schorzeniach nerek,  a preparaty z korzenia poza działaniem moczopędnym i oczyszczającym zaleca się przy otyłości[8].

Kwiat czarnego bzu wchodzi w skład mieszanki Pyrosan (lek napotny, przeciwgorączkowy), natomiast owoc m.in. w mieszankach stosowanych w zaparciach – np. Normosan.

 


[1] A. Skarżyński, Zioła czynią cuda, wersja elektroniczna PDF, s. 49

[2] A. Ożarowski, Ziołolecznictwo, poradnik dla lekarzy, pod red. dr hab. A. Ożarowskiego, PZWL Warszawa 1976, s. 203

[3] I. Kaczmarczyk-Sedlak, A. Ciołkowski, Zioła w medycynie. Choroby układu oddechowego, PZWL Warszawa 2017, s. 42

[4] W. Poprzęcki, Ziołolecznictwo, wersja elektroniczna PDF, s. 49

[5] W. Olechnowicz-Stępień, E. Lamer-Zarawska, Rośliny lecznicze stosowane u dzieci, PZWL Warszawa 1992, s. 166

[6] A. Ożarowski, Ziołolecznictwo, poradnik dla lekarzy, pod red. dr hab. A. Ożarowskiego, PZWL Warszawa 1976, s. 203

[7] W. Poprzęcki, Ziołolecznictwo, wersja elektroniczna PDF, s. 49

[8] Tamże, s. 49

[9] https://sekrety-zdrowia.org/przeciwwirusowe-ziola-rosliny z dnia 25.02.2020

Fragment pracy dyplomowej "Herbarium Polonicum. Wykorzystanie gry planszowej w kształtowaniu świadomości o leczniczych właściwościach rodzimych ziół" M. Adamczyk, Chorzów 2019